فاصله میلگرد بستر چقدر است؟ (حداقل و حداکثر فواصل)

دیوار بنایی، با همه ی صلابت ظاهری اش، در برابر کشش و لرزش های ناگهانی، دل نازک است. ترک که می افتد، از همان جایی شروع می شود که دیوار فرصت کرده تنها بماند؛ یعنی فاصله ی بین تقویت ها زیاد بوده، یا پیوستگی در رج ها درست شکل نگرفته است. میلگرد بستر آمده تا این تنهایی را کم کند؛ رج ها را دست به دست هم بدهد و دیوار را از یک چیدمان منفرد، به یک رفتار یکپارچه نزدیک کند. اما همین ابزار مفید، اگر فاصله گذاری اش بی قاعده باشد، یا بیش از حد کم و زیاد شود، یا بی اعتنا به نوع دیوار و شرایط پروژه اجرا گردد، به جای آرامش، دردسر می سازد.

این مطلب یک راهنمای بلند و اجرایی است: هم مفهوم میلگرد بستر را روشن می کند، هم حداقل و حداکثر فاصله ها را به زبان ساده و قابل استفاده در کارگاه توضیح می دهد، هم اشتباهات پرتکرار را جلوی چشم می گذارد تا از همان ابتدا، دیوار را از آینده ی ترک خورده اش نجات دهیم.

دیوار بنایی زمانی عملکرد مطمئنی خواهد داشت که علاوه بر رعایت فاصله میلگرد بستر، نوسانات قیمت آهن آلات نیز در برآورد هزینه و انتخاب نوع تقویت کننده به درستی در نظر گرفته شود.

اهمیت رعایت فاصله میلگرد بستر در ساختمان

تأثیر فاصله میلگرد بستر بر مقاومت دیوار

فاصله ی میلگرد بستر یعنی فاصله ی بین کمربندها. هرچه این کمربندها به هم نزدیک تر باشند، دیوار کمتر فرصت می کند بین دو لایه ی تقویت، ترک بردارد یا تغییرشکل خارج از صفحه پیدا کند. اما این نزدیکی یک مرز منطقی دارد: اگر بیش از حد نزدیک شود، هزینه بالا می رود، سرعت کار کم می شود و احتمال اجرای نادرست زیاد می شود؛ مثل وقتی که در بند ملات، ازدحام فلز باعث می شود ملات خوب ننشیند یا پوشش کافی ایجاد نشود.

پس فاصله ی درست، فاصله ای است که هم عملکرد را تأمین کند، هم اجرا را تمیز نگه دارد.

پیامدهای فاصله گذاری نامناسب میلگرد بستر

وقتی فاصله گذاری درست نباشد، معمولاً دیوار این علائم را نشان می دهد:

• ترک های افقی پیوسته یا ترک های پله ای روی بندها
• ترک های مورب در گوشه های بازشوها
• لق شدن یا صدادار شدن دیوارهای بلند
• آسیب پذیری شدیدتر در زلزله های متوسط؛ جایی که سازه اصلی شاید سالم بماند اما دیوارها خطرآفرین شوند

حداقل فاصله میلگرد بستر چقدر است؟

حداقل فاصله میلگرد بستر طبق آیین نامه

در تجربه ی اجرایی و آنچه در ضوابط رایج طراحی و کنترل دیده می شود، فاصله های خیلی کم به ندرت ضروری است؛ مگر در شرایط خاص مثل دیوارهای بسیار بلند، دیوارهای حساس پیرامونی، یا جاهایی که بازشوها زیاد و نزدیک به هم اند.

به عنوان یک قاعده ی کاربردی، فاصله ی حدود پنجاه سانتی متر برای بسیاری از دیوارهای معمولی، یک کف قابل قبول و رایج محسوب می شود؛ یعنی دیوار آن قدر تقویت می شود که از نظر ترک و رفتار جانبی، تنها نماند.

حداقل فاصله میلگرد بستر در دیوارهای داخلی

دیوار داخلی معمولاً درگیر باد و باران نیست و تغییرات دمایی اش هم کمتر است. اگر دیوار کوتاه، بدون بازشوی بزرگ و در فضایی با رفت وآمد معمولی باشد، همان فاصله های میانه، معمولاً کافی است.

اما اگر دیوار داخلی بلند باشد، یا در مسیر ضربه و تکیه گاه های احتمالی قرار بگیرد، یا اطراف بازشوها تراکم بیشتری داشته باشد، منطقی است فاصله کمتر شود تا دیوار درزدار و ترک پذیر نشود.

حداقل فاصله میلگرد بستر در دیوارهای خارجی

دیوار خارجی هم باید زلزله را تاب بیاورد، هم تغییرات دمایی را، هم فشار باد را. برای همین، در پروژه های حساس تر، فاصله ی میلگرد بستر در دیوارهای خارجی معمولاً کمی کمتر از دیوار داخلی انتخاب می شود؛ نه از سر افراط، بلکه برای اینکه ترک های حرارتی و تنش های پیرامونی کنترل شوند.

در پروژه هایی که به اجرای اصولی میلگرد بستر توجه می شود، بررسی دقیق قیمت میلگرد و تناسب آن با حجم مصرف، نقش مهمی در مدیریت اقتصادی پروژه دارد.

حداکثر فاصله میلگرد بستر چقدر است؟

حداکثر فاصله مجاز میلگرد بستر بر اساس ضوابط فنی

حداکثر فاصله همان خطی است که بعد از آن، میلگرد بستر دیگر نقش مؤثرش را از دست می دهد. اگر دیوار بین دو نوار تقویت، طولانی و بی مهار بماند، ترک ها با آزادی بیشتری راه می افتند و دیوار در برابر نیروهای خارج از صفحه، راحت تر کمانه می کند.

به صورت اجرایی و رایج، فاصله ی شصت سانتی متر را می توان سقف محافظه کارانه ی بسیاری از پروژه ها دانست؛ سقفی که عبور از آن، معمولاً توجیه خاص می خواهد و ریسک را بالا می برد.

حداکثر فاصله میلگرد بستر در دیوارهای غیر باربر

در دیوارهای غیر باربر، اگر مهارهای جانبی و اتصال به اجزای پیرامونی درست انجام شده باشد و دیوار کوتاه و کم ریسک باشد، فاصله های نزدیک به سقف معمولاً دیده می شود. با این حال، اگر دیوار بلند است یا در معرض نیروهای جانبی بیشتر قرار دارد، بهتر است به سقف نزدیک نشویم.

حداکثر فاصله میلگرد بستر در دیوارهای باربر

در دیوارهای باربر، فاصله ی بزرگ، خطرش بیشتر است. اینجا دیوار فقط یک پوسته ی معماری نیست؛ بخشی از سیستم انتقال نیروست. فاصله زیاد یعنی نواحی بزرگ تری بدون کنترل ترک و تغییرشکل می مانند. بنابراین در دیوار باربر، معمولاً فاصله ها محافظه کارانه تر انتخاب می شود و تصمیم باید دقیقاً مطابق نقشه و محاسبات باشد.

فاصله میلگرد بستر طبق آیین نامه ها و مقررات

فاصله میلگرد بستر در آیین نامه ۲۸۰۰

در نگاه لرزه ای، دیوارهای بنایی اگر درست مهار و تقویت نشوند، می توانند آسیب زا باشند. در پروژه هایی که بر اساس ضوابط لرزه ای دقیق تر کنترل می شوند، فاصله ی میلگرد بستر معمولاً در محدوده ای انتخاب می شود که دیوار در برابر لرزش های رفت وبرگشتی، یکپارچگی اش را حفظ کند و ترک ها به شکست ناگهانی تبدیل نشوند.

فاصله میلگرد بستر طبق مقررات ملی ساختمان

مقررات ملی، بیش از هر چیز بر کیفیت اجرا و رعایت جزئیات تأکید دارد: پیوستگی، پوشش مناسب ملات، همخوانی با نقشه ها، و اجرای صحیح اطراف بازشوها. در همین چارچوب، فاصله گذاری میلگرد بستر باید به گونه ای باشد که دیوار در طول و ارتفاعش ریتم داشته باشد؛ نه اینکه تقویت ها پراکنده و سلیقه ای باشند.

مقایسه ضوابط آیین نامه ای با اجرای رایج در کارگاه

کارگاه ها معمولاً در یکی از این سه مسیر می افتند:

• مسیر صرفه جویی افراطی: فاصله ها زیاد، دیوار ترک پذیر، و بعداً هزینه ی ترمیم چند برابر
• مسیر محافظه کاری دقیق: فاصله ها منطقی، اجرای تمیز، کنترل ویژه اطراف بازشوها
• مسیر حرفه ای: تبعیت از نقشه و جزئیات اجرایی، و هماهنگی میلگرد بستر با مهارها و اتصالات دیوار

اگر دنبال نتیجه ی مطمئن هستی، مسیر سوم کم هزینه ترین راه در بلندمدت است؛ چون هزینه ی پیشگیری همیشه از هزینه ی ترمیم کمتر است.

عوامل مؤثر بر تعیین فاصله میلگرد بستر

نوع دیوار (باربر یا غیر باربر)

باربر بودن، یعنی مسئولیت بیشتر؛ پس فاصله ها معمولاً کمتر و حساسیت اجرایی بالاتر است. در غیر باربر، تمرکز اصلی روی جلوگیری از ترک های گسترده و کنترل رفتار خارج از صفحه است.

ارتفاع و طول دیوار

دیوار هرچه بلندتر و کشیده تر باشد، بیشتر شبیه یک صفحه ی نازک می شود که می تواند تحت نیروهای جانبی کمانه کند. چنین دیواری، فاصله های کمتر را بهتر می پذیرد و از نظر عملکرد، سود بیشتری از تکرار تقویت می برد.

شرایط لرزه خیزی منطقه

در مناطق با خطر لرزه ای بالاتر، فاصله گذاری محافظه کارانه تر انتخاب می شود؛ چون دیوارهای غیرسازه ای هم در زلزله نقش حیاتی دارند: نه برای ایستادن سازه، بلکه برای ایمن ماندن آدم ها.

انتخاب فاصله مناسب میلگرد بستر، وقتی با توجه به قیمت میلگرد ۱۰ انجام شود، می تواند تعادل خوبی میان ایمنی دیوار و کنترل هزینه های اجرا ایجاد کند.

اشتباهات رایج در فاصله گذاری میلگرد بستر

فاصله زیاد بین میلگردهای بستر

وقتی فاصله زیاد باشد، دیوار بین دو تقویت، فرصت می کند ترک را رشد بدهد. اغلب ترک های مرتب و تکرارشونده نتیجه ی همین فاصله های بزرگ و رهاشدگی بین لایه هاست.

عدم تطابق فاصله با نقشه سازه

حتی اگر فاصله ی انتخابی به ظاهر منطقی باشد، اما با نقشه و جزئیات سازه همخوانی نداشته باشد، می تواند نقطه ضعف بسازد. دیوار یک عضو مستقل نیست؛ با سقف، ستون، وال پست، و اتصالات پیرامونی معنا پیدا می کند.

اجرای نادرست در محل بازشوها

بازشوها محل دردسرهای پنهان اند. خطای رایج این است که میلگرد بستر قبل از بازشو قطع می شود و بعد از آن هم بدون همپوشانی درست ادامه پیدا می کند. نتیجه، ترک های مورب گوشه های بازشو است؛ ترک هایی که انگار با خط کش کشیده شده اند. اطراف بازشوها باید تقویت پیوسته تر و جزئیات مندتر باشد، و قطع و وصل ها باید حساب شده انجام شود.

جمع بندی اجرایی، ساده و قابل استفاده

اگر بخواهیم همه ی بحث را در یک تصمیم عملی خلاصه کنیم:

• فاصله ی متداول و مطمئن برای بسیاری از دیوارهای معمولی، حوالی پنجاه سانتی متر است
• در دیوارهای خارجی، بلند، دارای بازشوی زیاد یا پروژه های حساس، نزدیک شدن به چهل سانتی متر معمولاً تصمیم محافظه کارانه تری است
• شصت سانتی متر را می توان سقف رایجِ بسیاری از پروژه ها دانست و عبور از آن غالباً ریسک را بالا می برد
• در دیوار باربر یا دیوارهای خاص، فاصله باید دقیقاً با طراحی و نقشه هماهنگ باشد و تصمیم سلیقه ای نباشد

این ها نسخه ی کارگاهیِ مطمئن اند؛ اما نسخه ی نهایی همان است که با نوع دیوار، ابعاد، مهارهای جانبی و شرایط لرزه ای پروژه سازگار باشد.

در دیوارهای بلند یا حساس، تصمیم گیری درباره فاصله میلگرد بستر معمولاً هم زمان با بررسی قیمت میلگرد ۱۴ انجام می شود تا هم مقاومت دیوار تأمین شود و هم هزینه ها از کنترل خارج نشود.

سوالات متداول